Anadolu'nun en büyük Türk-İslam mezarlıklarından biri olan tarihi Selçuklu Mezarlığı'nda, 700 yıl önce yaptırılan Van'ın Gevaş ilçesindeki Halime Hatun Kümbeti'nin de bulunduğu alanda Kültür ve Turizm Bakanlığının izniyle 2022'de kazı ve restorasyon çalışması başlatıldı. Kazı ve restorasyon çalışmalarının devam ettiği 700 yıllık geçmişe sahip tarihi Selçuklu Mezarlığı'nda, toprak altından çıkarılan taşlardan birinde "Amel-i Üstad Muhammed el-Tebrizi" yazılı kitabe tespit edildi.
15 KİŞİLİK UZMAN EKİBİN GÖREV YAPIYOR
Geleceğe Miras Projesi kapsamında geçtiğimiz yıl "Cumhurbaşkanlığı Kararlı Kazı" statüsüne alınan Selçuklu Mezarlığı'ndaki çalışmalar, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi (YYÜ) Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Ercan Çalış başkanlığında devam ediyor. Sanat tarihi, arkeoloji, epigrafi, mimarlık, restorasyon ve konservasyon alanlarından 15 kişilik uzman ekibin görev yaptığı yaklaşık 50 dönümlük alanda, boyları 2,5 metreye ulaşan, üzerlerindeki kitabe ve geleneksel motiflerle dikkati çeken 1000'in üzerinde mezar taşı tespit edildi.
SELÇUKLU MEZARLIĞINDA YENİ KEŞİF
Kazı alanının karelaj haritasını çıkaran ekip, 10x10 metrelik açmalarda kontrollü şekilde yaklaşık 30-60 santimetre derinliğe inerek toprağın altında kalan mezar taşlarını belirliyor. Bu kapsamda şahidesi kırılmış ve sandukası 50 santimetre toprak altında bulunan bir mezar taşı da iki gün süren titiz çalışmayla ortaya çıkarıldı. Taşta yapılan epigrafik inceleme sonucunda, kitabede "Amel-i Üstad Muhammed el-Tebrizi" (Tebrizli Üstad Muhammed'in eseri) yazılı olduğu tespit edildi. Kazı ekibinin 2022'den bu yana yürüttüğü çalışmalarda daha önce "Amel-i Üstat Esed", "Amel-i Yusuf bin Miran" ve "Abbas Oğlu Ömer" isimli taş ustalarına ait kitabeler ortaya çıkarılmıştı.
"YENİ BİR USTANIN TESPİT EDİLMİŞ OLMASI OLDUKÇA ÖNEMLİDİR"
Doç. Dr. Ercan Çalış, Gevaş Selçuklu Mezarlığı'nda sadece kazı ve restorasyon çalışmaları yapmadıklarını, yeni bulguları da ortaya çıkardıklarını söyledi. Bu bulguları bilim dünyasına kazandırmaktan büyük memnuniyet duyduklarını belirten Çalış, daha önce alanda yaptıkları çalışmalarda üç taş ustasına ait kitabeleri tespit ettiklerini ancak bu dönem itibarıyla Muhammed el-Tebrizi adlı bir ustanın da eserine rastladıklarını aktardı. Buradaki buluşun yalnızca bir taş olmadığını, esas itibarıyla sanatçının kendine özgü üslubu, tarzı ve atölye çalışması olduğunu ifade eden Çalış, şunları kaydetti: "Aslında ait olduğu döneme farklı bir pencereden bakmamıza imkan veren bir yaklaşımdır. Dolayısıyla dördüncü ustayı da bulmamız bizim açımızdan büyük bir memnuniyet veriyor. Çünkü alandaki motif ve kitabe zenginliği aynı zamanda usta zenginliğine de yansımış bulunmakta. Yeni bir ustanın bulunması aslında bizim açımızdan oldukça önemlidir. Eserinin farklı olduğunu zaten anlamıştık. Ancak yaptığımız çözümlemelerle bu eserin de farklı bir ustanın elinden çıktığı ortaya çıktı. Elbette ki ustalar duygularını, yeteneklerini ve ait oldukları dönemin özelliklerini kendi pencerelerinden taşa yansıtıyor. Dünü anlamlandırma konusunda yeni bir taşın, yeni bir ustanın tespit edilmiş olması oldukça önemlidir."
"ÇOK DAHA FARKLI BİR ESERİ ORTAYA ÇIKARMIŞ OLDUK"
Buldukları taşın diğer birçok taş gibi kırıldığını, şahidesinin de tamamıyla toprak altında kaldığını anlatan Çalış, taşı titiz bir çalışmayla ayağa kaldırdıklarını anlattı. Özellikle şahide üzerindeki istiflenme biçiminin çok farklı olduğunu belirten Çalış, "Örneğin diğer ustalarımıza ait usta kitabeleri başucu şahidesinde yer alırken, bu yeni ustamıza ait kitabenin ayak ucu şahidesinde olduğunu ve dolayısıyla bir bütün olarak farklı olduğunu bize gösterdi. Diğer ustaların eserlerinden çok daha farklı bir eseri ortaya çıkarmış olduk. Ustaların duygularını, bakış açılarını ve gördüklerini taşa yansıttıkları o dönemi daha zengin bir şekilde görme imkanı bulduk." diye konuştu.
"BURASI AÇIK HAVA MÜZESİ ÖZELLİĞİ TAŞIMAKTA"
Kazı başkan yardımcısı Dr. Ahmet Erk ise Gevaş'taki tarihi Selçuklu Mezarlığı'nda 2022'den bu yana çalışmalarını sürdürdüklerini ifade etti. Daha önce alanda "Amel-i Üstat Esed", "Amel-i Yusuf bin Miran" ve "Abbas Oğlu Ömer" eserlerini tespit ettiklerini anımsatan Erk, şöyle konuştu: "Bu yıl yeni bir usta ismi tespit ettik. Kitabede 'Amel-i Üstat Muhammed el-Tebrizi' olarak geçmektedir. Kendisi İran'ın Tebriz şehrinden gelmiştir. Aslında burada tek tip bir usta profilinden bahsetmekten ziyade, çok daha geniş bir bölgeden gelen ustaların birlikte gerçekleştirdiği bir çalışmadan söz etmek mümkün. Özellikle taşlardaki süslemeler olsun, gerek taşın yapısı olsun gerekse taşlardaki yazılar olsun, farklı bir çeşitlilikten söz edilebilir. Burası açık hava müzesi özelliği taşımakta. Lisans, yüksek lisans ve doktora öğrencileriyle çalışıyoruz. Bilgileri teoriden ziyade uygulamaya dönüştürüyoruz. Bu da tarihimiz ve kültürümüzü ortaya çıkarma açısından çok önemli bir nitelik taşımaktadır."
