Hiç düşündünüz mü, neden artık yaşadığımız anlardan çok, o anları başkalarına nasıl göstereceğimizle ilgileniyoruz? Bir kahvenin tadından, manzaranın güzelliğinden ya da dostlarla geçirilen bir akşamın samimiyetinden önce, nasıl göründüğünü düşünüyoruz. Bazen bir anı yaşamakla onu fotoğraflamak arasında kalıyor, hatta çoğu zaman yaşadığımızdan çok kaydettiğimizle ilgileniyoruz. Sanki bir anın gerçekten yaşanmış sayılması için başkalarının da ona tanıklık etmesi gerekiyor. İçinde bulunduğumuz çağda görünürlük, giderek bir değer ölçüsüne dönüşüyor.

Sosyal medya platformları kendimizi ifade etmek, düşüncelerimizi paylaşmak ve insanlarla iletişim kurmak için önemli imkânlar sunuyor. Ancak bu imkânların beraberinde büyüttüğü bir ihtiyaç da var: Fark edilmek. Beğenilmek, izlenmek, yorum almak, merak edilmek ve başkalarının dikkatini üzerinde tutmak… İlgi, artık yalnızca insani bir ihtiyaç olmaktan çıkıp rekabet edilen, tüketilen ve giderek daha fazlası talep edilen bir kaynağa dönüşüyor. Belki de içinde bulunduğumuz durumu en iyi anlatan kavramlardan biri ilgi enflasyonu.

Ekonomide enflasyon, paranın satın alma gücündeki azalmayı ifade eder. İlgi enflasyonunda ise dikkat çekmenin değeri, görünürlük arttıkça sıradanlaşıyor. Herkes fark edilmek isterken fark edilmenin kendisi de zorlaşıyor. Daha çarpıcı fotoğraflar, daha iddialı cümleler, daha sıra dışı yaşantılar ve daha kişisel itiraflar… Dikkat çekebilmek için sürekli yeni bir şey sunma ihtiyacı doğuyor. Bir süre sonra insan, kendisini olduğu gibi göstermek yerine ilgi göreceğini düşündüğü bir kimlik oluşturmaya başlıyor. Hayat, yaşanan bir deneyim olmaktan çıkıp başkalarına sunulan bir performansa dönüşebiliyor.

Peki, ne zaman kendimiz olmaktan çıkıp kendimizi sunmaya başladık? Bu sorunun bizi götürdüğü yer, teşhir kültürü. Teşhir artık yalnızca fiziksel görünürlükle sınırlı değil; özel hayatın, duyguların, ilişkilerin ve kişisel sınırların da sürekli göz önünde tutulduğu bir kültürden söz ediyoruz. Bir zamanlar yalnızca yakınlarımızla paylaştığımız pek çok ayrıntı, bugün dijital dünyanın sıradan içerikleri arasında yer alıyor. Mutluluklar, ayrılıklar, kırgınlıklar, aile ilişkileri ve kişisel meseleler kolaylıkla paylaşılabilir hâle geliyor. Özel olanın sınırları giderek belirsizleşirken mahremiyet de yeniden anlamlandırılması gereken bir meseleye dönüşüyor. Elbette paylaşmak, kendini ifade etmek ya da görünür olmak yanlış değildir. İnsan, doğası gereği anlaşılmak, kabul görmek ve başkalarıyla bağ kurmak ister. Burada üzerinde durulması gereken, paylaşmanın kendisinden çok, paylaşma ihtiyacının hangi duygusal beklentilerle şekillendiğidir. Çünkü mahremiyet yalnızca bir şeyleri gizlemek değil; neyi, kiminle ve ne ölçüde paylaşacağına karar verebilme özgürlüğüdür.

Özel hayatın giderek kamusallaşması, insanın kendisiyle kurduğu ilişkiyi de etkiliyor. Bazen bir üzüntüyü yaşamak yerine onu anlatmaya, bir mutluluğun içinde kalmak yerine onu göstermeye yöneliyoruz. Duygularımızı deneyimlemekle başkalarına sunmak arasındaki çizgi giderek inceliyor. Bir ilişkinin değeri, birlikte geçirilen zamanın niteliğinden çok dışarıdan nasıl göründüğüyle; bir başarının anlamı ise kişinin kendi emeğinden ziyade kaç kişi tarafından fark edildiğiyle ölçülebiliyor. Bu noktada meselenin psikolojik boyutuna da bakmak gerekiyor. Görülmek, kabul edilmek ve bir gruba ait hissetmek insanın temel sosyal ihtiyaçları arasında yer alır.

Başkaları tarafından takdir edilmek istemek de son derece doğaldır. Ancak kişinin kendi değerini büyük ölçüde dışarıdan aldığı tepkiler üzerinden belirlemeye başlaması, bu ihtiyacın farklı bir boyuta taşındığını gösterir. Bir paylaşımın aldığı beğeni sayısı mutluluk yaratırken, beklenen ilgiyi görememek hayal kırıklığına neden olabiliyor. Bir yorum günün ruh hâlini değiştirebiliyor, bir başkasının ilgisizliği kişinin kendisini sorgulamasına yol açabiliyor. Böylece birey, kendi değerini içsel değerlendirmelerinden ziyade başkalarının tepkileri üzerinden tanımlamaya başlayabiliyor. Dışsal onay ihtiyacı güçlendikçe kişinin benlik algısı da başkalarının bakışına daha bağımlı hâle gelebiliyor.

Sosyal medyanın etkilerinden biri de sürekli karşılaştırma hâlinde olmamız. Başkalarının hayatlarından seçilmiş en güzel anlara tanıklık ederken kendi hayatımızın sıradan, eksik ya da yetersiz olduğunu düşünebiliyoruz. Bir başkasının tatilini kendi yoğunluğumuzla, mutluluğunu kendi yalnızlığımızla, başarısını kendi belirsizliklerimizle kıyaslıyoruz. Oysa karşılaştırdığımız şey çoğu zaman bir insanın gerçek hayatı ile bizim hayatımız değil; onun göstermeyi tercih ettiği anlarla bizim bütün yaşantımız oluyor. Bir başkasının vitrinine bakarak kendi hayatımızın değerini belirlemeye çalışıyoruz. Bu karşılaştırmalar zamanla insanın kendi hayatına yabancılaşmasına da neden olabiliyor. Kişi, ne istediğini düşünmek yerine nasıl görünmek istediğine odaklanıyor.

Ne hissettiğini anlamak yerine hissettiklerinin nasıl algılanacağını hesaplıyor. Kendi tercihlerini oluşturmak yerine başkalarının beğenilerini ölçü alabiliyor. Böylece insan, kendi hayatının öznesi olmaktan uzaklaşıp onu dışarıdan izleyen birine dönüşebiliyor. Bu durum yalnızca bireyin kendisiyle ilişkisini değil, başkalarıyla kurduğu bağları da etkiliyor. Kimin kimi paylaştığı, kimin kime yorum yaptığı ya da hangi fotoğrafa beğeni bıraktığı bazen ilişkinin gerçek niteliğinden daha fazla önem kazanabiliyor. Oysa bir ilişkinin derinliği, dijital dünyada ne kadar görünür olduğuyla ölçülemez. Sürekli iletişim hâlinde olmak, gerçekten bağ kurmak anlamına gelmediği gibi, her an ulaşılabilir olmak da anlaşılmak demek değildir. Belki de çağımızın en dikkat çekici çelişkisi burada ortaya çıkıyor: Hiç olmadığımız kadar görünür, fakat birbirimizi anlamakta bir o kadar zorlanıyoruz. Her an birilerine ulaşabildiğimiz hâlde gerçek bir yakınlık kurmakta güçlük çekebiliyoruz. Kalabalıkların içinde kendimizi gösterebiliyor, ancak kendimizle baş başa kaldığımızda ne hissettiğimizi anlamakta zorlanabiliyoruz.

Bütün bunları değerlendirirken sosyal medyayı bütünüyle suçlamak ya da teknolojiyi hayatımızdan çıkarmayı çözüm olarak görmek doğru olmaz. Asıl mesele, bu araçları hangi ihtiyaçlarla kullandığımızı fark edebilmek. Paylaşmanın özgürleştirici tarafını korurken görünür olma baskısının bizi yönetmesine izin vermemek, başkalarının bakışından bağımsız bir benlik algısı geliştirebilmek ve kendimize ait alanların değerini yeniden hatırlamak gerekiyor. Çünkü her mutluluk anlatılmak, her kırgınlık paylaşılmak, her başarı sergilenmek zorunda değil. Bazı anların yalnızca bize ait kalması, bazı duyguların sessizlikte yaşanması ve bazı güzelliklerin hiçbir tanığa ihtiyaç duymaması da mümkün. Bir anı paylaşmadan da değerli kılabilir, bir mutluluğu başkalarına göstermeden de yaşayabiliriz.

Unutmamalıyız ki görünür olmak, var olmakla aynı şey değildir. Binlerce insanın ekranına düşmek, bir kişinin hayatına gerçekten dokunabilmekle eşdeğer değildir. Çok sayıda insan tarafından takip edilmek, anlaşılmak ya da tanınmak anlamına gelmez. Belki de kendimize sormamız gereken soru oldukça basit: Bir anı gerçekten yaşamak için mi oradayız, yoksa başkalarının o anı gördüğünden emin olmak için mi? Çünkü insan, görülmek uğruna kendisini göstermeye başladığında, bir süre sonra gerçekten kim olduğunu değil, nasıl görünmesi gerektiğini yaşamaya başlayabilir. Oysa insanın kendisiyle kurduğu en sahici ilişki, alkışların sustuğu, ekranların kapandığı ve başkalarının bakışından uzaklaştığı yerde başlar.