Kinyas Kartal 1900’de Iğdır’ın Torun köyünde dünyaya geldi.

Bakü Harp Okulu’nu bitirdi, Çarlık Rusyası’nın ordusunda yüzbaşı oldu. Bolşevik Devrimi’nin ardından ailesi ve aşiretiyle birlikte Van’a göçtü. Sürgünler gördü, her seferinde yine bu topraklara döndü. 1965, 1969, 1973 ve 1977’de dört dönem Van milletvekilliği yaptı. 1991’deki vefatına kadar duruşuyla kentin hafızasına iz bıraktı.

Bugün “ağa” deyince gözümüzün önüne ne geliyor bilmiyorum ama Kinyas Kartal, kentin kültürünün köküne dinamit atan şu düğün ajanslarının öne çıkardığı ‘tiktok’ ağalarından değildi. Düğünlerde, taziyelerde boy gösterip kendini ağır çekim kayda aldıran ağalardan da değildi. Onu tanıyanlardan biri, “Ağadır, beydir ama zulümkâr değildir. Küçükle küçük, büyükle büyüktür” diye anlatıyor mesela. Bir başka eski Vanlı ise onda ağalık ruhu değil, efendilik ruhu gördüğünü söylüyor. Rusça, Fransızca, biraz Almanca ve Arapça bilen bir ağa. Küçükle küçük, büyükle büyük bir ağa.

Hatta eski Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel ona hep “Ağa” diye seslenirmiş. Ama bu ağa, dört dönem milletvekilliği yaptığı halde hem Van’da hem Ankara’da kirada oturmuş. Yolunu da hep toplu taşımayla gitmiş. 1987 seçimlerinden sonra Turgut Özal kendi partisine davet etmiş; “yönümü değiştirmem” deyip gitmemiş. Siyasete Demirel’le girmiş, Demirel’le bitirmiş. Kinyas Kartal’ın ağalığı başka bir kumaştanmış, anlayacağınız.

Bütün bunları, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi’nden Gönül Ebiri’nin 2020’de Vankulu Sosyal Araştırmalar Dergisi’nde yayımlanan “Tanıyanların Dilinden Kinyas Kartal’ın Hayatı ve Siyasi Faaliyetleri” başlıklı makalesinden okumuştum. Ebiri, Kartal’ı çocuklarından, torunlarından, onu tanıyan Vanlılardan tek tek dinleyip kayda geçirmiş. O tanıklıkların arasında iki ayrıntıda takılıp kaldım.

Birincisi bir öğüt: “Bir keçiniz bile varsa onu satın, çocuklarınızı okutun.”

İkincisi bir düş. Kızı Perihan Hanım anlatıyor. Genç Kinyas, daha Rusya’dayken bir tarih kitabı okur. Kitapta Van’dan söz edilmektedir. Van’da bir göl varmış, o gölün yedi rengi varmış. Genç subay o satırlardan sonra dua edermiş: “Allah’ım, sen nasip edecek misin, ben bir gün Van’a gideyim, o yedi renkli gölü göreyim.”

Bir düşünün. Kafkasya’nın soğuğunda, Çar’ın ordusunda bir genç subay. Elinde bir kitap, aklında hiç görmediği bir göl. Henüz ne göç yolları var ne sürgünler ne kürsüler. Sadece bir sayfa ve o sayfadan taşan bir mavilik.

Yıllar sonra o dua kabul olur. Kartal bir gün kızına dönüp şöyle der: “Kızım, Allah nasip etti, Van’a geldim. Çarpanak’ı aldım. Yedi renkli gölün yedi rengi vardı. Allah bana görmeyi nasip etti.”

***

Bir kitabın satırlarında başlayan sevda, Çarpanak’ın kıyısında tamamlanmış. Bazı insanlar bir şehre doğar. Bazıları ise bir şehri önce okur, sonra düşler, sonra da ona ömrünü verir. Kinyas Ağa ikincilerdendi.

Bu satırları yazarken aklıma bir başka düşçü geldi. Geçen ay bu köşede yazdığım William Saroyan. Fresno’da doğmuş, Van Gölü’nü hiç görmemiş yirmi dört yaşında bir delikanlı. 1933’te, daha ilk kitabı çıkmadan, Boston’da bir Ermeni gazetesinde “Van Gölü’ne” başlıklı bir şiir yayımlıyor. Şiirde babasının memleketten ayrılırken göle son kez bakışını hayal ediyor. Gölü önce kâğıdın üstünde, babasının gözünden görüyor. Kıyısına varması ise ancak otuz bir yıl sonra, 1964 Mayıs’ında nasip oluyor. Eğilip avuçlarıyla o sodalı sudan içiyor.

Biri Kafkasya’dan, öteki Kaliforniya’dan. Biri bir tarih kitabının sayfasında, öteki babasının hatırasında. İkisi de gölü görmeden sevmiş, görmeden düşlemiş. “Van’a gideyim, o yedi renkli gölü göreyim” diyen Kinyas Ağa ile göle “keder küpü” diyen Saroyan aslında aynı suya bakıyordu. Biri yedi renk gördü, öteki tek bir keder. Birinin duası kabul oldu, Çarpanak’ı aldı, kıyısında kaldı. Öteki bir avuç su içti, cebine birkaç çakıl taşı koyup geri döndü.

Van Gölü’nün böyle bir huyu var: İnsanı önce rüyasına çağırır. O yedi rengi ondan sonra tek tek sayan oldu mu, bilmiyorum. Ama ailesi Erciş yolu üzerindeki Ernis köyünden göç eden, Türkiye’nin bağrına bastığı, bir tek bizim bir türlü tam sahiplenemediğimiz hemşehrimiz Yaşar Kemal’e atfedilen bir söz var: “Dünyada hiçbir göl, hiçbir deniz, hiçbir su Van Gölü’nün maviliğinde olamaz. Masmavi… deli eden bir mavilik.” O mavi, Kartal’ın yedi renginden biri olmalı. Yoksa bunca yıldır dilimizden düşmezdi. Yaşar Kemal’e döneceğim ama Kartallarla biraz daha devam etmek istiyorum.

***

“Bir keçiniz bile varsa onu satın, çocuklarınızı okutun” diyen dedenin, adını taşıyan bir torunu var: Prof. Dr. Kinyas Kartal.

Geçtiğimiz haftalarda memleketine döndüğü haberini biz de gururla verdik. Vanlı, çok kıymetli, çok başarılı bir hekim. Hacettepe’de eğitimli, Harvard Tıp Fakültesi geçmişi var. İstanbul’un önemli hastanelerinde ve Yeditepe Üniversitesi’nde görev yaptı. Kalemi de kuvvetli, yazıp çiziyor, romanları da var. Bu güzel hasletlerin muhatabı geçtiğimiz ay ata baba toprağına döndü işte. Hem profesör, hem de usta bir cerrah olarak.

Dedenin öğüdü yerini bulmuş anlayacağınız. Keçi satılmış, yol Harvard’a kadar uzanmış. Dede bir kitabın sayfasında okuduğu gölü görmek için dua etmişti. Torun Boston’dan, İstanbul’dan, o gölün kıyısına geri döndü. Bir paylaşımında, “İstanbul’da her şey var” diyenlere hep aynı cevabı verdiğini yazmıştı: “İstanbul’da Van yok... Gerisi olsa ne yazar... Çarpanak’ı özledim.” Dedesinin Çarpanak’ı… Ne tesadüf, değil mi?

Kısacası torun da tam bir Van sevdalısı. Öyle bir sevda ki Van’ı Paris’le kıyaslayacak kadar! Evet valla yapmış. Kinyas Hoca’nın X hesabında 2021’den beri sabitlenmiş tek cümlelik bir tweet var: “Paris, batının Van’ıdır...” diye…

Ne yalan söyleyeyim, yakından takip ettiğim hocanın sayfasının başında duran bu cümleye hep içten içe itiraz ettim. Hasetten değil, yanlış anlaşılmasın. Bu kadar yücelttiğimiz kentin bugünkü halinden mütevellit. Gönlüm hocadan yanaydı, aklım Paris’ten yana.

Geçen sonbahar Paris’e iki kez gitme şansı buldum ve günlerce sokak dolaştım, Paris’te Van’ı aradım. Ama ben bulamadım. Paris’i görünce, Van’a Doğu’nun Paris’i denmesinin çok büyük bir ‘oksimoron’ olduğuna kanaat getirdim hatta!

Geçen önüme düştü, döner dönmez de Van ve Paris’in benzemezliğine dair 14 Kasım 2025’te şunu yazmışım: “Van Doğu’nun Paris’i değildir. Binaenaleyh Paris de Batı’nın Van’ı değildir. Şahsen yıllardır yapılan bu yakıştırmanın çok manasız olduğunu bizzat görme fırsatım oldu. Aramızdaki benzerlik sıfır. Yani hiçbir ortak paydada buluşamayız. İmkânı yok!..” O ‘binaenaleyh’ rahmetli Demirel’e, Paris meselesi ise Kinyas Hoca’ya bir göndermeydi. İtiraf ediyorum. O benzemezlik üzerinden Demirel’e rahmet dilemiş, Kinyas hocama inceden bir selam göndermiştim. Zira, Demirel Ege’yi gölden saymamıştı, ben de Van’ı Paris’ten. İkimiz de pek emindik!

***

Gariptir Paris’ten döndükten sonra yaptığım detaylı çalışmalar sürecinde bazı ilginç anekdotlar okudum. “Doğu’nun Paris’i, kendisinin büyük köyü!” şeklinde başlıklarla konuyu köşeme ve haberlere taşıyıp, iki şehir arasında hiçbir bağlantı olmadığını iddia ederken meğer acele etmişim.

“Doğu’nun Paris’i” benzetmesine bugün de mesafeliyim. Lakin, tarihsel arka planına dair birkaç kaynak okuyunca bu sözün öylesine söylenmediğini öğrendim.

İzah edeyim.

Yıl 1889. Musul’daki Dominiken misyonunun başındaki Peder Duval bir rapor yayımlıyor. Raporun bir bölümü Van’a ayrılmış. İçinde kente ve bölgeye dair sayısız ayrıntı var. Hepsine girmeyeceğim. Ama bir paragraf var ki bu yazının yönünü değiştirdi.

Peder önce eski bir halk sözünü aktarıyor: “Voir Van et mourir.” Yani “Van’ı gör ve öl.” Sözdeki abartıyı kabul ediyor ama şehrin cazibesini de teslim ediyor. Sonra şu cümleyi yazıyor: “Düzgün hizalanmış sokakları ve geniş bahçeleri ona biraz bazı Fransız şehirlerinin görünümünü veriyor.” “Doğu’nun Paris’i” lafını 137 yıl önce bir Fransız söylemiş! Hem de manzarasına değil, sokaklarına bakarak. Peder Van’ı gölüyle, dağıyla, kalesiyle değil; nizamıyla övüyor. Hizasıyla, düzeniyle, intizamıyla. Binaenaleyh, Van bir zamanlar Doğu’nun Paris’i imiş.

***

Abartı mı? Belki…

Ama bu şehrin sokaklarına bin yıllardır böyle bakılmış. Ve böyle bakılmasının altı boş değil. Bugünkü sıkışmışlığımıza bakıp bunu bir abartı sanmayın.

Urartuların başkenti Tuşpa’dan bu yana burası bir merkez. Ermeni tarihçi Movses Khorenatsi’nin aktardığı efsanede Asur kraliçesi Şamiram, iklimine, suyuna, toprağına hayran kalıp burada saraylar, bahçeler, göl kıyısına uzanan kanallar yaptırıyor. Efsane bir yana, gerçeği de ortada: Urartu kralı Menua’nın yaptırdığı, halkın bugün hâlâ “Şamiram” diye andığı kanal, yaklaşık 2800 yıl önce dağdan ovaya su taşımak için açıldı ve bugün bile su akıtıyor.

Burası bir kanallar şehri, barajlar şehri, yollar şehri, mühendislik harikalarının şehri olmuş.

Urartulardan sonra da bu gelenek kesilmemiş. Şehir yüzyıllar boyunca kalenin eteğinde, surlarının içinde büyümüş. 1655’te Evliya Çelebi Van’a gelirken burayı “iman seddi” diye anıyor. Sed, bir duvar, bir set, bir kale demek. Evliya’nın gördüğü Van, bir sınır şehrinin bütün heybetini taşıyan, surlarıyla kuşanmış bir şehir. İki yüz küsur yıl sonra ise o şehir surlarına sığmıyor artık.

İngiliz gezgin H. F. B. Lynch, 1901’de yayımlanan kitabında 30 bin kişilik Van’ı anlatıyor. Kalenin dibinde Evliya’nın surlu şehri duruyor. Onun doğusunda ise yapraklı bahçelerin içine gömülmüş yeni bir yerleşim uzanıyor. Lynch buraya “bahçe şehir” diyor. İki yanı uzun kavaklarla çevrili geniş bir cadde, o caddeden ağaçlık bahçelere açılan yan sokaklar, bahçelerin arasında valinin konutu, devletin ileri gelenlerinin evleri, zengin tüccarların konakları, okullar ve Avrupa devletlerinin konsoloslukları... Lynch işi daha da ileri götürüyor ve bahçe şehrin surlu şehirle ilişkisini Londra’nın West End’inin City ile ilişkisine benzetiyor. Fransız rahip Paris diyor, İngiliz gezgin Londra. Bu şehirde yaşayanların ölçüsü ise başka: Ermeniler bu şehre “Dünyada Van, ahirette cennet” demiş, Van halkı ise aynı ağırlığı kendi diliyle söyleyip bugüne taşımış: “Dünyada Van, ahirette iman.”

Bir de şu konsolosluk meselesi var ki geçmeden bir not düşeyim. Yıllarca bu köşede sınır komşumuz İran’ın başkonsolosluğunu bile Van’a getiremediğimizi yazdım. Meğer bir zamanlar Avrupa’nın önemli devletlerinin konsoloslukları Van’ın bahçelerinde otururmuş.

***

Peki ne oldu da bütün bu güzellemelerden sonra Van bugünkü haline geldi?

Ne oldu da kraliçelerin saray kurduğu, gezginlerin Paris’e, Londra’ya benzettiği şehir, bugün düğümleriyle, sıkışmışlığıyla anılır oldu?

Cevabın bir kısmı tarihin sert rüzgârlarında.

Birinci Dünya Savaşı’nın yıkımı Van’ı da derinden sarstı. Kalenin eteğindeki eski şehir harap oldu. 2 Nisan 1918’den sonra şehre dönenler, yıkılan şehri onarmak yerine göl kıyısından yaklaşık 7 kilometre içeride yeni bir Van kurmayı seçtiler. Hem de büyük ölçüde Lynch’in anlattığı o bahçelerin bulunduğu yerde.

Yani bugünkü Van, bir zamanlar bahçe şehir olan toprakların üzerinde yeniden doğdu.

Ama sıfırdan kurulan her şehir gibi, Van da önce hayatta kalmayı öğrendi. Ardından deprem geldi. 1945’te yaşanan büyük sarsıntı, yeni yeni ayağa kalkan şehrin evlerini bir kez daha yıktı.

1951’de Yaşar Kemal işte bu Van’a geliyor. Savaştan, göçten, depremden yeni çıkmış, hâlâ kendini arayan bir şehre. Cumhuriyet’e yazdığı röportajda sokaklara bakıyor ve soruyor: “Kim demiş Van’a şehir diye?” Ardından: “Van, şehir değil de ondan. Van dağınık, koskocaman bir köydür.” Ve: “Caddeler toprak, sokaklar toprak!” Şehrin en geniş caddesi Şerefiye bile ancak yarı yarıya parke döşeliymiş. Sabahları her evin önünü bir kadın süpürüyormuş. Yaşar Kemal’in anlattığına bakılırsa şehrin düzenini o yıllarda biraz da sokağın kendisi, mahallenin kendisi taşıyormuş. Peder’in “düzgün hizalanmış” dediği şehir, altmış yılı aşkın sürede Yaşar Kemal’in “dağınık” dediği şehre dönmüş. Ama asıl hazin olan şu: Yaşar Kemal’in 1951’de gördüğü o dağınıklık, bugün bile tam olarak toparlanabilmiş değil.

***

Bugüne gelelim. Bugün ise şehre yukarıdan bakan biri bambaşka bir manzarayla karşılaşır. Bahçelerin yerini bitişik binalar almış. Mahalleler birbirine bir plana göre değil, ihtiyaca göre eklenmiş. Bir sokak geniş başlayıp dar bitiyor, bir cadde bir yerde ansızın düğümleniyor. Şehir büyümüş ama nereye, nasıl büyüyeceğini kimse ona söylememiş gibi. Yaşar Kemal 1951’de dağınık bir şehir gördü. Biz 2026’da kalabalık ve birkaç mahalle ve caddeye sıkışmış bir şehir görüyoruz. Arada 75 yıl var. Değişen sadece dağınıklığın ölçeği! Urartu’nun kanalı 2800 yıldır aynı hizada su taşıyor. Bizim sokaklarımız ise çoğu zaman bir sonraki binanın nereye konacağını bilmeden uzayıp gidiyor. Lynch’in kavakları çoktan gitti, bahçelerin yerini beton aldı. O geniş caddelerin kenarında şimdi çift sıra araçlar uzanıyor. Kaldırımda yürümeye niyetlenen önce bir araca, sonra bir tezgâha, sonra da ansızın biten bir kaldırıma takılıyor.

***

Şimdi tekrar bi Paris’e dönelim Paris’in o ikonik fotoğrafını düşünün. Zafer Takı’nın tepesinden çekilmiş olanı. Paris diye aradığınızda hemen önünüze düşer zaten. Takın durduğu meydanın resmi adı bugün Charles de Gaulle olsa da Parisliler ona hâlâ Étoile, yani “Yıldız” der. Çünkü meydandan on iki cadde, bir yıldızın kolları gibi dört bir yana simetrik olarak açılır. Hepsi aynı merkezde buluşur, hepsi aynı merkezden dağılır. O fotoğrafa bakınca bir şehir değil, bir geometri dersi görürsünüz. Bu bir tesadüf değil. 19. yüzyılın ortasında Baron Haussmann, Paris’in dar, karanlık sokaklarını baştan kesip biçti. Bugün kartpostallarda gördüğümüz Paris, o cesur planın Paris’i. Yani Paris de bir zamanlar Paris değildi. Paris olmayı seçti. Şimdi aynı yükseklikten bir de Beşyol’u düşünün. Adı üstünde: Beş yol. Paris’in on iki caddesi bir yıldızda buluşuyor, bizim beş yolumuz bir düğümde. O düğümün fotoğrafında ne simetri var ne hiza. Yolların hangisinin nereden girip nereye çıktığını kestirmek zor. Paris’te caddeler meydana açılır, bizde meydan caddelerin arasında sıkışıp kalır. Onlar yıldız çizmiş, biz yumak.

***

Peki ne yapacağız?

Haussmann gibi şehri baştan yıkıp kuracak halimiz yok. Merkez sıkıştı, yapılaşma kilitlendi. Bir caddeyi düzeltmek için yüzlerce bina yıkmak lazım. Ne bütçe yeter ne sabır.

O halde benim naçizane önerim şu: Eski merkezi zorla düzeltmeye çalışmaktan vazgeçelim. Cumhuriyet Caddesi’ni yayalara, çarşıya, kaleye ve göle bağlanan bir yaşam alanına verelim. Yeni nizamı ise şehrin zaten kendiliğinden büyüdüğü yere kuralım. Van, Erciş yolu boyunca kuzeye, Edremit yolu boyunca güneybatıya yayıldı. Göle yukarıdan bakın: Şehir kıyıda koca bir hilal çiziyor.

Yeni caddeler, yeni meydanlar, yeni bahçeler o hilalin iki ucuna kurulsun. Ama bu kez planla, hizayla, nizamla.

1918’de bu şehir bir kez bahçelerin üzerinde yeniden doğmayı bildi. Bir kez daha bilebilir.

***

Tweet’imi güncelleyeyim o zaman:

Van bugün Doğu’nun Paris’i değildir. Paris de bugün Batı’nın Van’ı değildir. Binaenaleyh, bir zamanlar sokakları birbirine benziyormuş. Kabahat Paris’te değil, bizde! Kinyas Hoca’nın tweet’i sabit dursun. Bir gün yine haklı çıkabilir. Ama bir şartla: Önce Van’ın sokaklarına o eski nizamı geri getirmemiz gerekiyor. O güne kadar Peder’in aktardığı sözü de biraz güncelleyelim.

Eskiler “Van’ı gör ve öl” dermiş. Bugün olsa son yıllarda dilimize dolanan o sözü söylerlerdi: “Van düş içine yan.”

Ama bu kentin sevdası da tuhaftır. İnsan içine düşüp yandığı şehirden yine de vazgeçemiyor.

Kinyas Hoca’nın sevdası da böyle bir şey diye tahmin ediyorum.

Son bir haftadır iliğimizi kurutan soğuklar için bile geçen “Van’da üşümek bile güzel… Gerisini siz düşünün...” diye yazmıştı.

Siz de haklısınız hocam. Dedeniz bu şehre yedi renkli bir gölü görmek için geldi. Saroyan bir avuç suyu için otuz bir yıl bekledi. Siz Boston’dan, İstanbul’dan dönüp geldiniz. Demek ki bu şehir hâlâ çağırıyor.

“Van’ı gör ve kal” diyeceğimiz aydınlık günler umuduyla…

Sağlıcakla.